Pospolity chwast wraca do łask. Czy pokrzywa zwyczajna przeżywa swój renesans?

Pokrzywa ma opinię rośliny, z którą lepiej nie zadzierać. Potrafi skutecznie zniechęcić do spacerów na bosaka, ale w laboratorium pokazuje zupełnie inne oblicze. Sprawdźmy, co wynika z badań, a co wciąż pozostaje obiecującą hipotezą.

Pokrzywa – od dzikiej rośliny do tradycyjnego surowca

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) to wieloletnia roślina występująca w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Na terenie całej Polski uważana jest za gatunek pospolity. Najczęściej spotykamy ją na żyznych, wilgotnych i bogatych w azot glebach, m.in. na obrzeżach lasów, w zaroślach, nad rzekami i rowami, na łąkach i przydrożach oraz w pobliżu zabudowań i dawnych gospodarstw. Szczególnie dobrze rozwija się w miejscach, w których gleba jest zasobna w składniki odżywcze, często wzbogacana przez działalność człowieka.

Powszechna obecność pokrzywy prawdopodobnie przyczyniła się do jej popularności i częstego wykorzystywania w dawnych czasach. Roślina łatwo dostępna, niewymagająca uprawy i dobrze znana lokalnym społecznościom mogła być naturalnym elementem codziennego jadłospisu oraz tradycyjnego zielarstwa. Zanim współczesna nauka zaczęła analizować jej skład chemiczny, pokrzywa była już cenionym surowcem, który można było pozyskać niemal na wyciągnięcie ręki.

Jedną z najbardziej wyróżniających cech pokrzywy są jej parzące włoski, które pokrywają całą roślinę. Włoski te zawierają substancje chemiczne (m.in. kwas mrówkowy i acetylocholinę), które przy kontakcie ze skórą powodują pieczenie i swędzenie. Jest to skuteczna forma obrony rośliny, która chroni ją przed zjedzeniem przez zwierzęta lub szkodniki.

Dlaczego skład chemiczny ma znaczenie w suplementacji?

Od stuleci pokrzywa wykorzystywana była w zielarstwie, zarówno w postaci naparów, jak i preparatów z różnych części rośliny. Współcześnie zainteresowanie nią wynika przede wszystkim z bogatego składu chemicznego i potencjalnej aktywności biologicznej jej składników.

Pokrzywa zawiera m.in. flawonoidy, garbniki, kwasy organiczne, kwasy fenolowe, fitosterole, fitoestrogeny, witaminy, składniki mineralne, a także pierwiastki śladowe. Nie wszystkie występują jednak w takich samych proporcjach w liściach, zielu i korzeniu. Dlatego przy ocenie suplementu istotne są nie tylko gatunek rośliny, lecz także wykorzystana część i postać surowca.

Do celów leczniczych wykorzystywane są liście (zbierane przed kwitnieniem), korzenie (pozyskiwane jesienią lub wczesną wiosną), a także całe ziele.

W czasach starożytnych pokrzywę wykorzystywano m.in. do zatrzymywania krwawień, w przypadkach zatruć oraz oparzeń. Rzymianie używali jej także w terapiach związanych z cholerą, reumatyzmem oraz w pielęgnacji skóry, włosów i paznokci. Co ciekawe, uważano ją również za środek pobudzający libido.

Współczesne publikacje wskazują, że ze względu na bogactwo składników, pokrzywa wykazuje szerokie spektrum działania. Dzięki wysokiej zawartości żelaza roślina ta może być pomocna w terapii anemii. Wspiera działanie trzustki, co może przyczyniać się do zmniejszenia ryzyka wystąpienia cukrzycy. Dodatkowo wspomaga trawienie, obniża cholesterol, wykazuje właściwości oczyszczające i odtruwające. Pokrzywa wspiera działanie układu moczowego oraz zwiększa diurezę w stanach zapalnych dróg moczowych. Ponadto wspiera ona leczenie schorzeń reumatoidalnych. Kontakt skóry z parzącymi włoskami obecnymi na zielu powoduje rozgrzanie stawów i mięśni, co korzystnie wpływa na ich funkcjonowanie. Przyjmuje się także, że wykazuje działanie ściągające, sprzyja procesom gojenia ran, działa przeciwutleniająco, przeciwłojotokowo, przeciwtrądzikowo, przeciwłupieżowo oraz powstrzymuje wypadanie włosów. Dodatkowo, dzięki obecności pochodnych tyrozyny, wykazuje działanie przeciwhistaminowe, przez co może być pomocna w leczeniu alergii.

Co naprawdę wiemy o jej właściwościach?

Badania nad pokrzywą obejmują zarówno doświadczenia na komórkach, badania na modelach zwierzęcych oraz badania kliniczne z udziałem ludzi. W pierwszych dwóch kategoriach obserwowano m.in. aktywność antyoksydacyjną, wpływ na mediatory zapalne i oddziaływanie na wybrane szlaki metaboliczne. Otrzymane wyniki wyglądają obiecująco, jednak potrzebują one definitywnego potwierdzenia i przeprowadzenia dalszych badań klinicznych. Na razie są traktowane jako istotne wskazówki dla naukowców. A jakie działanie pokrzywy zaobserwowano dotychczas u ludzi?

· Działanie moczopędne

W kontekście układu moczowego badania kliniczne wskazują, że pokrzywa działa moczopędnie. Pacjenci ze skłonnością do zapaleń pęcherza oraz tworzenia się kamieni lub piasku w drogach moczowych zgłosili pozytywne efekty po sześciu i dwunastu tygodniach suplementacji tym ziołem. Odnotowano poprawę w zakresie objętości wydalanego moczu, a także zmniejszenie bólu i pieczenia podczas oddawania moczu oraz częstotliwości mikcji. W związku z tym można wnioskować, że pokrzywa może być pomocna w zapobieganiu kamicy nerkowej oraz w łagodzeniu objawów stanów zapalnych pęcherza moczowego. Korzystne działanie pokrzywy zaobserwowano także w badaniach dotyczących leczenia objawowego łagodnego przerostu prostaty, w tym we wspomaganiu procesu wydalania moczu u mężczyzn dotkniętych tym schorzeniem.

· Działanie przeciwzapalne

W tradycyjnej medycynie liście pokrzywy były wykorzystywane od wielu lat jako środek łagodzący ból. Dotychczasowe badania kliniczne dotyczące substancji naturalnych potwierdzają ich właściwości przeciwzapalne oraz przeciwbólowe, szczególnie przynosząc ulgę osobom cierpiącym na choroby reumatyczne czy zapalne stawów. Efektywność tych preparatów jest na tyle znacząca, że pozwala na redukcję dawek niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

· Działanie przeciwalergiczne

Pokrzywa może być skutecznym środkiem wspomagającym leczenie alergii i zapalenia zatok. Klinicznie udowodniono, że liście pokrzywy mogą łagodzić objawy alergii i związany z tym alergiczny nieżyt nosa. W teście zatokowo-nosowym zaobserwowano zmniejszenie ilości eozynofilów w rozmazie z nosa, co sugeruje, że pokrzywa może być stosowana jako środek wspierający, w połączeniu z rutynowymi metodami leczenia.

· Działanie przeciwcukrzycowe

Randomizowane badania wskazują, że spożywanie ekstraktu z pokrzywy może obniżać poziom glukozy we krwi oraz trójglicerydów, a także zwiększać poziomy enzymów wątrobowych oraz aktywność antyoksydantów. Po 8 tygodniach leczenia u pacjentów z cukrzycą typu 2 zaobserwowano poprawę profilu lipidowego oraz redukcję czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, co podkreśla wartość pokrzywy jako aktywnego składnika wspomagającego terapię cukrzycy. Dodatkowo jej zastosowanie może zmniejszać czynniki ryzyka związane z cukrzycą, takie jak choroby układu sercowo-naczyniowego i łagodzić inne powikłania związane z cukrzycą.

Jak pokrzywa może wpisywać się w codzienną suplementację?

Pokrzywa zwyczajna jest jedną z najbardziej znanych roślin zielnych w Polsce. Spożywanie jej w naszym kraju kojarzono dawniej z niedostatkiem, głodem i biedą. W ostatnich latach pokrzywa wzbudza na nowo zainteresowanie, szczególnie wśród świadomych konsumentów. Ponownie pojawia się na stołach jako ciekawy dodatek, np. do sałatek czy koktajli, ale również jako składnik suplementów diety.

Wybierając suplement z pokrzywą, warto zwracać uwagę na jego jakość i skład, a także na przejrzystość informacji zawartych na opakowaniu:

• Czy produkt zawiera liście, ziele czy korzeń pokrzywy?
• Czy zastosowano sproszkowany surowiec, czy ekstrakt?
• Jaka jest ilość składnika w zalecanej porcji dziennej?
• Czy producent podaje informacje o standaryzacji i jakości surowca?

Świadoma suplementacja to nie obietnice bez pokrycia, lecz rozsądne korzystanie z dostępnej wiedzy naukowej. Suplementy mogą stanowić uzupełnienie zbilansowanej diety i zdrowego stylu życia, ale nie zastępują zróżnicowanego sposobu żywienia ani zaleconego leczenia.

Bibliografia

1. Jakubczyk K., Janda K., Szkyrpan S., et al. Pokrzywa zwyczajna (Urtica diocica L.) – charakterystyka botaniczna, biochemiczna i właściwości prozdrowotne. Pomeranian Journal of Life Sciences. 2016; 61(2): 191
2. Knapik W., Król K., Zięć G., Różnorodność dziedzictwa kulturowego Małopolski. Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego im Hugona Kołłątaja w Krakowie. 2023: 157-165
3. Lamer-Zarawska E., Zioła i rośliny lecznicze. Łódź. 2015: 182-183
4. Pieszak M., Mikołajczak P. ł., Właściwości lecznicze pokrzywy zwyczajnej (Urtica diocica L.). Postępy Fitoterapii. 2010; 4: 199-204
5. Wolska J., Janda K., Szkyrpan S et al., Wpływ ekstraktów z pokrzywy zwyczajnej (Urtica dioica L.) na aktywność katalazy w monocytach/makrofagach THP1. Pomeranian Journal of Life Sciences. 2015; 61(3): 315-318
6. Taheri Y., Quispe C., Herrera-Bravo Jet al., Urtica dioica-Derived Phytochemicals for Pharmacological and Therapeutic Applications. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. 2022; 2022: 4024331
7. Ghorbanibirgani A., Khalili A., Zamani L., The efficacy of stinging nettle (Urtica dioica) in patients with benign prostatic hyperplasia: a randomized double-blind study in 100 patients. Iranian Red Crescent Medical Journal. 2013; 15(1): 9-10
8. European Medicines Agency (EMA). Assessment report on Urtica dioica L.; Urtica urens L., herba. Revision 1 (2025).
9. Safarinejad M. R., Urtica dioica for treatment of benign prostatic hyperplasia: a prospective, randomized, double-blind, placebo-controlled, crossover study. Journal of Herbal Pharmacotherapy. 2005; 5(4): 1-11
10. European Medicines Agency (EMA). European Union herbal monograph on Urtica dioica L.; Urtica urens L., radix. Revision 1 (2025).
11. Khalafi-Kheydani A., Mahmoodi H., Sadat Z. et al. The effect of nettle root extract on urinary problems in older men with benign prostatic hyperplasia: A randomized clinical trial. Journal of Herbal Medicine. 2022; 34(6): 100568
12. Devkota H. P., Paudel K. R., Khanal S., et al., Stinging Nettle (Urtica dioica L.): Nutritional Composition, Bioactive Compounds, and Food Functional Properties. Molecules. 2022; 27(16): 5219
13. Tabrizi R., Sekhavati E., Nowrouzi-Sohrabi P., et al., Effects of Urtica dioica on Metabolic Profiles in Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis of Clinical Trials. Mini Reviews in Medicinal Chemistry. 2022; 22(3): 550-563
14. Amiri Behzadi A., Kalalian-Moghaddam H., Ahmadi A. H., Effects of Urtica dioica supplementation on blood lipids, hepatic enzymes and nitric oxide levels in type 2 diabetic patients: A double blind, randomized clinical trial. Avicenna Journal of Phytomedicine. 2016; 6(6): 686-695

Celem wpisów na blogu jest przedstawienie informacji, poglądów, opinii opartych na wynikach prac badawczych i literaturze ogólnodostępnej. Substancji opisywanych na blogu nie należy traktować jako lekarstw lub produktów farmaceutycznych stosowanych w procesie leczenia chorób. Głównym celem wpisów jest propagowanie zdrowego trybu życia i zbilansowanej diety.

Wszelkie informacje zawarte na blogu objęte są prawami autorskimi majątkowymi. Prawa autorskie przysługują Pharmovit Dystrybucja Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Płocku przy ulicy Kostrogaj 9D. Wszelkie kopiowanie całości bądź części informacji zawartych na blogu bez uprzedniej pisemnej zgody Pharmovit Dystrybucja Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest zabronione.